Coğrafya · Konu 7/7 · sıralı çalışma
Kısa özet: Dünya Coğrafyası; iklim kuşaklarını, kıta ve okyanusları ve yer şekillerinin oluşum süreçlerini karşılaştırmalı olarak inceler. En büyük kıta Asya, en büyük okyanus Büyük Okyanus (Pasifik), en uzun nehir Nil'dir; iklim tipleri yağış rejimi ve sıcaklık farklarıyla ayırt edilir.
- 19 altın kural
- KPSS'de ort. ~1 soru
- En kritik: iklim kuşakları, dünya "en"leri, levha tektoniği
KPSS'de Dünya Coğrafyası genellikle "hangi kıta/bölge için doğrudur" tarzında karşılaştırmalı ve neden-sonuç ilişkisine dayalı sorularla gelir. Konum-iklim-bitki örtüsü-ekonomik faaliyet zincirini mantıksal olarak kurmak, ezber yükünü büyük ölçüde azaltır. Aşağıdaki 19 kural, en çok karıştırılan iklim, yer şekli ve "en" bilgilerini netleştirir.
Ekvatoral İklim Kuşağı
Ekvator çevresinde, yıl boyu sıcaklığın yüksek ve yağışın bol olduğu, mevsim farkının belirgin olmadığı iklim tipidir. Günlük sıcaklık farkı, yıllık sıcaklık farkından fazladır çünkü Güneş ışınları yıl boyu dik veya dike yakın açıyla düşer. Amazon ve Kongo havzaları bu kuşağın tipik örnekleridir.
Muson İklimi
Yazın denizden karaya, kışın karadan denize esen mevsimlik rüzgarların (muson) etkisiyle oluşan, yazları bol yağışlı kışları kurak geçen iklim tipidir. Güney ve Güneydoğu Asya'da (Hindistan, Bangladeş) görülür; yaz yağışları tarımsal üretim için hayati önem taşır.
Step (Karasal) İklim
Yarı kurak bir geçiş iklimidir; yıllık yağış azdır ve düzensizdir, doğal bitki örtüsü kısa boylu step (bozkır) olur. Orta Asya, İç Anadolu'nun bazı kesimleri ve Kuzey Amerika prerileri bu iklime örnektir; küçükbaş hayvancılık ön plandadır.
Akdeniz İklimi Yayılışı
Sadece Akdeniz Havzası ile sınırlı değildir; Kaliforniya, Şili'nin orta kesimi, Güney Afrika'nın güneyi ve Avustralya'nın güneybatısı gibi kıtaların batı kıyılarında 30-40 enlemleri arasında da görülür. Yazın subtropikal yüksek basınç, kışın batı rüzgarlarının etkisi belirleyicidir.
Nil Nehri'nin Özelliği
Dünyanın en uzun akarsuyu olan Nil, kaynağını Ekvator kuşağından alıp çöl iklimi bölgesinden geçerek Akdeniz'e döküldüğü için allojen (yabancı kökenli) akarsu örneğidir; rejimi kaynak bölgesindeki yağışlara bağlıdır, geçtiği çöl bölgesine bağlı değildir.
Büyük Okyanus Ateş Çemberi
Büyük Okyanus'u çevreleyen, levha sınırlarının yoğunlaştığı, dünyadaki aktif volkanların ve depremlerin büyük bölümünün görüldüğü kuşaktır. Japonya, Filipinler, Endonezya ve And Dağları bu kuşak üzerindedir; levha tektoniği ile doğrudan ilişkilidir.
Örnek Soru
Soru: Aşağıdaki iklim tiplerinden hangisinde yıllık sıcaklık farkının günlük sıcaklık farkından daha az olması beklenir?
Doğru Cevap: C) Ekvator çevresinde Güneş ışınları yıl boyunca dik veya dike yakın açıyla düştüğü için mevsimler arası sıcaklık farkı çok azdır; ancak gündüz-gece arasındaki ısınma-soğuma farkı belirgindir, bu yüzden günlük sıcaklık farkı yıllık farktan fazladır. Karasal iklimlerde (A, D) ise tam tersi, yıllık fark günlük farktan büyüktür çünkü kara kütlesi mevsimlere göre aşırı ısınıp soğur.
İlgili Konular
Sıkça Sorulan Sorular
Muson ikliminde yağışlar yaz mevsiminde, denizden karaya esen nemli rüzgarlarla düşer; kış kuru geçer. Akdeniz ikliminde ise tam tersine yağışlar kışın, batı rüzgarları ve cephesel sistemlerle düşer; yaz kurak ve sıcak geçer. Muson Güney-Güneydoğu Asya'da, Akdeniz iklimi ise kıtaların 30-40 enlemleri arasındaki batı kıyılarında görülür. İki iklim de yağış rejimi bakımından mevsimsel zıtlık gösterir ama yağışın düştüğü mevsim tam tersidir.
Fiyortlar, geçmişte kara buzullarının aşındırdığı U profilli vadilerin, buzullar eridikten sonra deniz suyuyla dolmasıyla oluşur; bu yüzden yalnızca yüksek enlemlerde, eskiden karasal buzul örtüsü bulunan kıyılarda görülür. Norveç, İzlanda, Alaska ve Şili'nin güney kıyıları en bilinen örneklerdir. Türkiye kıyılarında fiyort yoktur çünkü Pleistosen'de büyük çaplı karasal buzullaşma yaşanmamıştır.
Bu kuşak, dünya üzerindeki levha sınırlarının en yoğun biçimde bir araya geldiği bölgedir; okyanusal levhalar (Nazca, Pasifik, Filipin gibi) kıtasal levhaların altına dalarak (yitim/subdüksiyon) sürtünme, sıkışma ve magma oluşumuna yol açar. Bu süreç hem deprem hem de volkanik patlamaları tetikler. Japonya, Endonezya, Filipinler ve And Dağları kuşağı bu levha hareketliliğinin sonucudur.
Bir akarsuyun allojen sayılması için kaynağını aldığı iklim bölgesi ile geçtiği/döküldüğü iklim bölgesinin farklı olması gerekir. Nil, kaynağını Ekvatoral iklim kuşağındaki yüksek yağışlı bölgelerden alır, ancak çöl iklimindeki Mısır topraklarından geçerek Akdeniz'e dökülür. Su rejimi geçtiği çöl bölgesinin yağışına değil, kaynak bölgesindeki yağışlara bağlı olduğu için bu tanıma uyar.