KPSS Yer Şekilleri Hap Bilgiler 2026

Coğrafya · Konu 2/7 · sıralı çalışma

Kısa özet: Yer şekilleri; iç kuvvetlerin (kıvrılma, kırılma, volkanizma) ve dış kuvvetlerin (akarsu, karstik çözünme) oluşturduğu dağ, plato, ova, akarsu ve gölleri kapsar. Türkiye'nin en büyük gölü Van Gölü, tamamı sınırlar içindeki en uzun akarsuyu Kızılırmak, en yüksek dağı 5.137 m ile Ağrı Dağı'dır.

19 altın kural
KPSS'de ort. ~3 soru
En kritik: horst-graben, karstik şekiller, göl türleri

KPSS'de genellikle bir yer şeklinin oluşum nedeni (tektonik, volkanik, karstik, alüvyal) veya verilen örneğin hangi türe girdiği sorulur. Oluşum mekanizmasını (kıvrılma, faylanma, çözünme, biriktirme) kavramak, örnekleri tek tek ezberlemekten daha kalıcı çözüm sağlar. Aşağıdaki 19 kural bu oluşum türlerini ve örneklerini özetler.

Kıvrım Dağların Oluşumu

Yan basınç etkisiyle tortul tabakaların dalgalanarak katlanması sonucu oluşan genç dağlardır; Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları, Alp-Himalaya kıvrım kuşağının parçası olan bu tür dağlara örnektir. Genç ve dik yamaçlıdırlar, deprem riski taşırlar.

Volkanik Dağların Oluşumu

Yer kabuğundaki kırık hatlarından yükselen magmanın yeryüzüne çıkıp katılaşmasıyla oluşan dağlardır; Ağrı, Erciyes, Hasan Dağı ve Nemrut bu türe örnektir. Genellikle koni biçimli olup krater/kaldera içerebilirler.

Horst-Graben Yapısı

Kırılma (faylanma) sonucu çevresine göre yükselen bloklara horst, çöken bloklara ise graben denir. Ege Bölgesi'ndeki dağlar horst, aralarındaki Gediz ve Büyük Menderes ovaları ise graben örnekleridir; bu yapı deprem riskini artırır.

Plato Tanımı ve Oluşumu

Akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış, yüksekte düz veya hafif dalgalı yüzeyli geniş düzlüklerdir. Erzurum-Kars Platosu (Doğu Anadolu, lav örtüsü üzerinde oluşmuş volkanik plato) ve Taşeli Platosu (Akdeniz, karstik) farklı oluşum ve iklim koşullarına örnektir.

Karstik Yer Şekilleri

Kalker (kireçtaşı) gibi suda kolay çözünen kayaçların, karbondioksitli suyun kimyasal aşındırmasıyla şekillenmesi sonucu oluşan yer şekilleridir (dolin, uvala, polye, mağara, traverten). Akdeniz Bölgesi'nde (Toroslar) yaygın olarak görülür.

Traverten Oluşumu

Kalsiyum karbonatça zengin suların, sıcaklık veya basınç değişimiyle karbondioksit kaybederek erimiş kalkeri çökeltmesi (biriktirmesi) sonucu oluşan basamaklı kayaç oluşumudur; Pamukkale (Denizli), traverten oluşumunun en tipik örneğidir.

13 Hap Bilgi Daha

Yer Şekilleri konusunun tüm hap bilgilerine erişmek için ücretsiz kayıt ol.

Ücretsiz Kayıt Ol

Delta Ovalarının Oluşumu

Bir akarsuyun denize veya göle döküldüğü yerde, taşıdığı alüvyonu (verimli tortu) biriktirmesiyle oluşan üçgen biçimli, düz ve verimli ovalardır; Çukurova (Seyhan-Ceyhan), Bakırçay ve Büyük Menderes deltaları örnektir. Akarsu hızının azaldığı ağız kesiminde oluşurlar.

Çöküntü (Tektonik) Ovaların Oluşumu

Yer kabuğunun kırılıp çökmesiyle oluşan, çoğunlukla dağlar arasında alçakta kalan ovalardır; Ege Bölgesi'ndeki Gediz ve Büyük Menderes ovaları hem tektonik çöküntü hem de sonradan alüvyonla dolma sürecini birlikte yaşamıştır.

Karstik Ovaların (Polye) Oluşumu

Kalkerli arazide, çözünme sonucu oluşan çukurların birleşip genişlemesiyle oluşan, çevresi genellikle dağlarla çevrili düzlüklerdir; Akdeniz Bölgesi'ndeki bazı iç plato düzlükleri bu sürece örnektir, tabanları genellikle kırmızı-kahverengi killi toprakla (terra rossa) kaplıdır.

#10

Akarsu Rejimi Tanımı

Bir akarsuyun yıl içindeki debisinin (su miktarının) mevsimlere göre gösterdiği değişim düzenidir. Yağışı düzenli bölgelerden geçen akarsuların (Karadeniz akarsuları gibi) rejimi düzenli; kar erimesi veya yağışa bağımlı akarsuların (İç Anadolu, Doğu Anadolu) rejimi düzensizdir.

#11

Allojen (Yabancı Kökenli) Akarsu

Kaynağını aldığı iklim bölgesinden farklı bir iklim bölgesinden geçerek denize ulaşan akarsulardır; Fırat ve Dicle, kaynaklarını yağışlı Doğu Anadolu'dan alıp kurak Güneydoğu Anadolu ve komşu ülkelerden geçtiği için bu türe örnektir, rejimleri geçtikleri kurak bölgeye değil kaynak bölgesine bağlıdır.

#12

Tektonik (Çöküntü) Göllerin Oluşumu

Yer kabuğunun kırılıp çökmesiyle oluşan çukurlarda suların birikmesiyle oluşan göllerdir; Ege Bölgesi'ndeki bazı göller ile Doğu Anadolu'daki Hazar Gölü bu türe örnektir. Genellikle derin ve dar/uzun şekillidir.

#13

Volkanik Set ve Krater Göllerinin Oluşumu

Volkanik set gölleri, lav akıntısının bir vadinin önünü kapatıp suların birikmesiyle oluşur (Van Gölü); krater gölleri ise sönmüş bir yanardağın krater çukurunda suların toplanmasıyla oluşur (Nemrut Krater Gölü).

#14

Karstik Göllerin Oluşumu

Kalkerli arazideki erime çukurlarının (dolin, uvala, polye) su ile dolmasıyla oluşan göllerdir; Akdeniz Bölgesi'nde Toroslar üzerinde bu tür göllere rastlanır. Bu göllerin suyu bazen yer altına sızarak aniden azalabilir/kaybolabilir (düden etkisi).

#15

Kapalı Havza Göllerinin Tuzluluğu

Denize bağlantısı olmayan, çevresi dağlarla çevrili kapalı havzalarda yer alan göllerde (Tuz Gölü gibi) su, buharlaşma yoluyla kaybolurken içindeki tuz ve mineraller birikerek göl suyunun tuzluluk oranını zamanla artırır.

#16

Peribacalarının Oluşumu

Kapadokya'daki peribacaları, farklı sertlikte volkanik tüf ve lav tabakalarının farklı hızlarda aşınması (diferansiyel aşınma) sonucu oluşur; üstteki daha sert kayaç bir şapka gibi kalarak alttaki yumuşak tüfün tamamen aşınmasını geciktirir.

#17

Türkiye'nin Ortalama Yükseltisi

Türkiye'nin ortalama yükseltisi yaklaşık 1.130 metredir ve yükselti genel olarak batıdan doğuya doğru artar; bu nedenle ortalama yükseltisi en fazla olan bölge Doğu Anadolu'dur ve Türkiye'nin en yüksek noktası volkanik kökenli Ağrı Dağı'dır (5.137 m).

#18

Göllerde Süperlatifler

Türkiye'nin en büyük gölü Van Gölü'dür (volkanik set gölü, suyu sodalıdır); yüzölçümü bakımından ikinci büyük göl olan Tuz Gölü ise sığ ve kapalı havzada yer aldığından tuzluluk oranı en yüksek göldür.

#19

Türkiye'nin En Uzun Akarsuyu

Tamamı Türkiye sınırları içinde kalan en uzun akarsu Kızılırmak'tır; Sivas'tan doğar, İç Anadolu'da geniş bir yay çizer ve Bafra Ovası'nda delta oluşturarak Karadeniz'e dökülür.

Örnek Soru

Soru: Fırat ve Dicle nehirlerinin, kaynaklandıkları Doğu Anadolu'nun yağışlı iklim koşullarına bağlı bir rejim göstermesi, aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

A) Karstik akarsu
B) Allojen akarsu
C) Konsekant akarsu
D) Deltalı akarsu
E) Antesedan akarsu

Doğru Cevap: B) Allojen (yabancı kökenli) akarsu, kaynağını aldığı iklim bölgesinden farklı bir iklim/coğrafya bölgesinden geçerek denize ulaşan akarsudur; su rejimi geçtiği bölgenin değil, kaynaklandığı bölgenin iklim koşullarına bağlıdır. Fırat ve Dicle, yağışlı Doğu Anadolu'dan doğup kurak Güneydoğu Anadolu ve komşu ülkelerden geçtiği için bu tanıma tam olarak uyar; diğer seçenekler farklı akarsu sınıflandırma kavramlarıdır.

İlgili Konular

🗺

Coğrafya Harita Oyunu

81 il · interaktif KPSS soruları

Coğrafya Konu Anlatımı

Tüm konular

📝

Coğrafya Çıkmış Sorular

Geçmiş yıllar

📊

Coğrafya Soru Dağılımı

Konu bazlı analiz

Sıkça Sorulan Sorular

Horst ve graben, yer kabuğunda kırılma (faylanma) sonucu oluşan yapılardır. Horst, çevresine göre yukarı kalkan/yükselen bloktur ve genellikle dağlık kütle olarak görülür. Graben ise çevresine göre aşağı çöken bloktur ve genellikle üzeri sonradan alüvyonla dolarak verimli bir ovaya dönüşür. Ege Bölgesi'ndeki dağlar horst, aralarındaki Gediz ve Büyük Menderes ovaları ise graben örnekleridir.

Traverten, kalsiyum karbonatça zengin yer altı sularının yeryüzüne çıkarken sıcaklık veya basınç değişimi nedeniyle içerdiği karbondioksiti kaybetmesi ve bunun sonucunda erimiş kalkerin çökelerek basamaklı, beyaz katmanlar oluşturmasıyla meydana gelir. Türkiye'nin en bilinen ve UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan traverten oluşumu Denizli'deki Pamukkale'dir.

Delta ovaları, bir akarsuyun denize veya göle döküldüğü yerde hız kaybederek taşıdığı alüvyonu (ince, besince zengin tortu malzemesi) biriktirmesiyle oluşur. Bu alüvyon, düzenli olarak yenilenen organik madde ve mineral açısından zengindir, bu da toprağı tarıma son derece elverişli kılar. Çukurova gibi delta ovaları bu nedenle Türkiye'nin en verimli tarım alanları arasında yer alır.

Karstik yer şekilleri, kalker (kireçtaşı) gibi suda çözünebilen kayaçların, içinde karbondioksit erimiş yağmur ve yer altı sularının kimyasal aşındırması (çözünme) sonucu şekillenmesiyle oluşur; dolin, uvala, polye, düden ve mağara bu sürecin ürünleridir. Türkiye'de karstik yer şekilleri, geniş kalker arazilere sahip olan Akdeniz Bölgesi'nde, özellikle Toroslar üzerinde yaygın olarak görülür.