KPSS İlk Türk Devletleri Hap Bilgiler 2026

Tarih · Konu 10/15 · sıralı çalışma

Kısa özet: İlk Türk Devletleri konusu; Asya Hun, Göktürk ve Uygur devletleri ile İslamiyet öncesi Türk kültürünü (kut, töre, kurultay, ikili teşkilat) kapsar. Sınavda en kritik bilgiler; Mete Han'ın onlu sistemi, 552'de kurulan Göktürklerin 'Türk' adını kullanan ilk devlet olması, Orhun Abideleri ve Uygurların yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olmasıdır.

18 altın kural
KPSS'de ort. ~1-2 soru
En kritik: Mete Han, Orhun Abideleri, Uygurlar

KPSS bu konuda 'ilk' olma özelliklerini (ilk teşkilatlı devlet, ilk alfabe, ilk yerleşik devlet) ve kültür kavramlarını (kut, töre, kurultay) sorar. Devlet-özellik eşleştirmesi en sık kalıptır; her devleti kurucusu, en parlak dönemi ve ayırt edici 'ilk'iyle birlikte kodlayın.

Türklerin Anayurdu

Türklerin ana yurdu, Orta Asya'da Altay Dağları ile Hazar Denizi arasında kalan bozkır bölgesidir. İklim koşulları ve otlak arayışı, Türklerin göçebe-hayvancı yaşam tarzını ve tarih boyunca çeşitli yönlere göç etmelerini şekillendirmiştir.

Asya Hun Devleti ve Mete Han

Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti olan Asya Hun Devleti, Mete Han döneminde (MÖ 209'dan itibaren) büyük bir güce ulaşmış, onlu sistem (onluk teşkilat) adı verilen askeri-idari düzeni kurarak Çin'i vergiye bağlamıştır.

Kavimler Göçü

MS 375'te Hunların batıya doğru ilerlemesiyle başlayan Kavimler Göçü, Avrupa'daki Germen kavimlerinin yer değiştirmesine yol açmış, bu süreç Roma İmparatorluğu'nun 395'te ikiye ayrılmasında ve Batı Roma'nın 476'da yıkılmasında etkili olmuştur; bu tarih Avrupa'da İlk Çağ'ın kapanıp Orta Çağ'ın başlaması olarak kabul edilir.

Avrupa Hun Devleti ve Attila

Kavimler Göçü sonrasında Avrupa'da kurulan Avrupa Hun Devleti, en parlak dönemini Attila zamanında yaşamış; Attila, Roma İmparatorluğu'nu vergiye bağlamış ve 'Tanrı'nın Kırbacı' olarak anılmıştır.

Göktürk Devleti'nin Kuruluşu

Bumin Kağan liderliğinde 552'de kurulan Göktürk Devleti, adında 'Türk' ismini kullanan ilk devlettir. Kısa süre sonra Doğu ve Batı Göktürk olarak ikiye ayrılmıştır.

II. Göktürk Devleti ve Kutluk Kağan

Çin egemenliğine giren Göktürkler, Kutluk Kağan (İlteriş Kağan) önderliğinde 682'de bağımsızlıklarını yeniden kazanarak II. (Kutluk) Göktürk Devleti'ni kurmuşlardır.

12 Hap Bilgi Daha

İlk Türk Devletleri konusunun tüm hap bilgilerine erişmek için ücretsiz kayıt ol.

Ücretsiz Kayıt Ol

Bilge Kağan ve Kültigin Dönemi

II. Göktürk Devleti'nin en parlak dönemi Bilge Kağan ve kardeşi Kültigin zamanında yaşanmıştır; bu dönemde devletin sınırları genişlemiş ve güçlü bir teşkilatlanma sağlanmıştır.

Orhun Abideleri

Bilge Kağan, Kültigin ve veziri Tonyukuk adına dikilen Orhun Abideleri (Göktürk Kitabeleri), Türk adının geçtiği ilk yazılı Türkçe metinlerdir ve Türk tarihinin 'ilk milli tarih belgesi' olarak kabul edilir. Danimarkalı bilgin Wilhelm Thomsen tarafından 1893'te okunmuştur.

Göktürk Alfabesi

Göktürkler tarafından kullanılan 38 harfli Göktürk (Orhun) Alfabesi, Türklerin bilinen ilk milli alfabesidir ve Orhun Abideleri bu alfabeyle yazılmıştır.

#10

Uygur Devleti'nin Kuruluşu

II. Göktürk Devleti'ni yıkarak 744'te kurulan Uygur Devleti, Türk tarihinde yerleşik hayata geçen ve şehircilik faaliyetlerine önem veren ilk Türk devletidir; başkentleri Karabalgasun'dur.

#11

Uygurlarda Mani Dini

Uygurlar, Bögü Kağan döneminde Mani dinini benimsemiş; bu dinin et yemeyi ve savaşmayı yasaklayan öğretileri, savaşçı Uygur toplumunun askeri gücünün zayıflamasına neden olmuştur.

#12

Uygurlarda Kültürel Gelişim

Yerleşik hayata geçen Uygurlar, matbaacılığı (kalıp baskı tekniği) kullanan ilk Türk topluluğu olmuş, resim (minyatür) ve mimaride (tapınak, saray yapıları) önemli eserler bırakmışlardır.

#13

Uygur Devleti'nin Yıkılışı

Uygur Devleti, 840 yılında Kırgızların saldırısı sonucu yıkılmıştır; Uygurların bir kısmı Çin'e, bir kısmı ise Doğu Türkistan ve Kansu bölgesine göç etmiştir.

#14

İlk Türk Devletlerinde Yönetim Anlayışı

İlk Türk devletlerinde 'kut' anlayışına göre devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından hükümdara verildiğine inanılırdı; bu anlayış hükümdarın mutlak değil, töreye bağlı bir yönetici olmasını gerektiriyordu.

#15

Töre Kavramı

İlk Türk devletlerinde yazılı olmayan ancak bağlayıcı örf ve adet hukuku olan 'töre', hem hükümdarı hem halkı bağlayan temel hukuk kaynağıydı; kağan bile töreye aykırı davranamazdı.

#16

İkili Teşkilat (Doğu-Batı)

İlk Türk devletlerinde toprakların doğu ve batı olarak ikiye ayrılıp yönetilmesine 'ikili teşkilat' denir; bu yapı hem yönetimi kolaylaştırmış hem de zaman zaman devletlerin bölünüp parçalanmasına zemin hazırlamıştır.

#17

Kurultay (Toy)

İlk Türk devletlerinde siyasi, askeri ve ekonomik kararların görüşüldüğü danışma meclisine kurultay (toy) denirdi; kurultayın varlığı, kağanın yetkilerinin töre ile sınırlandığını gösterir.

#18

Din ve Sosyal Hayat

İslamiyet öncesi Türklerde Gök Tanrı inancı hâkimdi; ölüler kurgan adı verilen mezarlara gömülür, ardından yuğ töreni düzenlenir ve mezarların başına balbal dikilirdi.

Örnek Soru

Soru: Aşağıdaki Türk devletlerinden hangisi yerleşik hayata geçen ve matbaacılığı kullanan ilk Türk devleti olması yönüyle diğerlerinden ayrılır?

A) Asya Hun Devleti
B) I. Göktürk Devleti
C) Avrupa Hun Devleti
D) Uygur Devleti
E) II. Göktürk Devleti

Doğru Cevap: D) Uygur Devleti, Türk tarihinde yerleşik hayata geçen, şehirler kuran ve kalıp baskı (matbaa) tekniğini kullanan ilk Türk devletidir. Asya Hun ve Göktürk devletleri göçebe-bozkır yaşam tarzını sürdürmüş, Avrupa Hun Devleti ise Avrupa'da kurulmuş olup yerleşik kültürel gelişmişlikle bilinmez.

İlgili Konular

Sıkça Sorulan Sorular

Mete Han'ın onlu sistemi, Kavimler Göçü'nün sonuçları, Orhun Abideleri, Uygurların yerleşik hayata geçişi ve kut-töre-kurultay gibi kültür kavramları en sık sorulan başlıklardır. Sorular çoğunlukla 'ilk' olma özellikleri ve devlet-özellik eşleştirmesi biçiminde gelir.

Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti Asya Hun Devleti'dir; en parlak dönemini MÖ 209'da başa geçen Mete Han döneminde yaşamıştır. Mete Han'ın kurduğu onlu sistem, Türk ordu teşkilatının temeli kabul edilir ve KPSS'de bu yönüyle sorulur.

Orhun Abideleri; Bilge Kağan, Kültigin ve vezir Tonyukuk adına dikilmiştir ve Türk adının geçtiği ilk yazılı Türkçe metinlerdir. Türk tarihinin ilk milli tarih belgesi kabul edilir; 1893'te Danimarkalı bilgin Wilhelm Thomsen tarafından okunmuştur.

Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti Uygurlardır. 744'te II. Göktürk Devleti'ni yıkarak kurulan Uygurlar şehirler kurmuş, kalıp baskı (matbaa) tekniğini kullanmış ve Bögü Kağan döneminde Mani dinini benimsemiştir; bu 'ilk'ler KPSS'de sık sorulur.