KPSS Çok Partili Dönem Hap Bilgiler 2026

Tarih · Konu 9/15 · sıralı çalışma

Kısa özet: Çok Partili Dönem, 1946'da Demokrat Parti'nin kuruluşuyla başlayan ve 14 Mayıs 1950'de Türkiye'nin ilk barışçıl iktidar değişimiyle süren yakın tarih sürecidir. Sınavda en kritik bilgiler; 27 Mayıs 1960 darbesi ile 1961 Anayasası, 12 Mart 1971 Muhtırası'nın 'darbe değil muhtıra' niteliği ve 12 Eylül 1980 sonrası 1982 Anayasası'dır.

18 altın kural
KPSS'de ort. ~1-2 soru
En kritik: DP 1946, 27 Mayıs 1960, 1961/1982 Anayasaları

KPSS bu konuda hangi askeri müdahalenin hangi hükümeti etkilediğini, hangi anayasayı doğurduğunu ve müdahale türleri (darbe-muhtıra) arasındaki farkı sorar. 1961 Anayasası'nın özgürlükçü, 1982 Anayasası'nın otoriteyi güçlendiren karakterini karşılaştırmalı öğrenin.

Çok Partili Hayata Geçiş Kararı

İkinci Dünya Savaşı sonrası değişen dünya konjonktürü ve demokratikleşme baskısıyla, CHP lideri İsmet İnönü 1945'te çok partili siyasi hayata geçiş kararını açıklamıştır.

Demokrat Parti'nin Kuruluşu

7 Ocak 1946'da Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü tarafından Demokrat Parti (DP) kurulmuş, bu parti çok partili dönemin en etkili muhalefet ve iktidar partisi olmuştur.

1946 Seçimleri

21 Temmuz 1946'da yapılan seçimler, çok partili dönemin ilk genel seçimidir; açık oy-gizli sayım usulüyle yapılmış ve CHP iktidarda kalmıştır. Bu seçim usulsüzlük iddiaları nedeniyle tartışmalıdır.

1950 Seçimleri ve İktidar Değişimi

14 Mayıs 1950'de yapılan seçimlerde Demokrat Parti büyük bir çoğunlukla iktidara gelmiş, Türkiye'de ilk kez barışçıl yollarla iktidar değişimi gerçekleşmiştir. Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes Başbakan olmuştur.

Demokrat Parti Dönemi Politikaları

DP döneminde tarımda makineleşme (traktör sayısında büyük artış), karayolu yapımı ve dış yardımlara (Marshall Planı) dayalı bir kalkınma politikası izlenmiş, ancak 1950'lerin sonunda ekonomik sıkıntılar ve siyasi gerginlikler artmıştır.

Vatan Cephesi ve Gerginlik

1950'lerin sonunda DP iktidarı ile CHP muhalefeti arasındaki gerginlik tırmanmış, basın özgürlüğünü kısıtlayan uygulamalar ve Tahkikat Komisyonu gibi adımlar toplumsal huzursuzluğu artırmıştır.

12 Hap Bilgi Daha

Çok Partili Dönem konusunun tüm hap bilgilerine erişmek için ücretsiz kayıt ol.

Ücretsiz Kayıt Ol

27 Mayıs 1960 Darbesi

27 Mayıs 1960'ta bir grup asker, Cemal Gürsel liderliğinde yönetime el koymuş, Demokrat Parti hükümetini devirmiştir. Bu, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin ilk askeri darbesidir.

Yassıada Yargılamaları

27 Mayıs darbesi sonrası DP'li yöneticiler Yassıada'da kurulan mahkemede yargılanmış; Başbakan Adnan Menderes ile Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edilmiştir.

1961 Anayasası

27 Mayıs darbesi sonrasında hazırlanan 1961 Anayasası, daha özgürlükçü bir yapı getirmiş; Anayasa Mahkemesi, Milli Güvenlik Kurulu ve iki meclisli sistem (Millet Meclisi-Cumhuriyet Senatosu) bu anayasayla kurulmuştur.

#10

1961 Sonrası Koalisyon Dönemi

1961 seçimleri sonrası hiçbir parti tek başına iktidar olamamış, 1960'lar boyunca koalisyon hükümetleri kurulmuş; Adalet Partisi (Süleyman Demirel liderliğinde) bu dönemde öne çıkan siyasi güç olmuştur.

#11

12 Mart 1971 Muhtırası

Artan toplumsal olaylar ve siyasi istikrarsızlık gerekçesiyle Türk Silahlı Kuvvetleri, 12 Mart 1971'de bir muhtıra vererek dönemin Adalet Partisi hükümetinin (Süleyman Demirel) istifasına yol açmıştır. Bu, doğrudan yönetime el koyma değil, hükümete baskı niteliğinde bir müdahaledir.

#12

1970'lerin Koalisyon Hükümetleri

12 Mart Muhtırası sonrası kurulan hükümetler ile 1970'ler boyunca CHP (Bülent Ecevit) ve Adalet Partisi (Süleyman Demirel) arasında sık sık el değiştiren istikrarsız koalisyon hükümetleri kurulmuştur.

#13

12 Eylül 1980 Darbesi

1970'lerin sonunda artan siyasi şiddet, ekonomik kriz ve hükümet istikrarsızlığı üzerine, Kenan Evren liderliğindeki Milli Güvenlik Konseyi 12 Eylül 1980'de yönetime el koymuş, meclis feshedilmiş, tüm siyasi partiler kapatılmıştır.

#14

1982 Anayasası

12 Eylül darbesi sonrasında halkoyuna sunularak kabul edilen 1982 Anayasası, 1961 Anayasası'na göre daha merkeziyetçi ve devlet otoritesini güçlendiren bir yapı getirmiş; halen yürürlükte olan (değişikliklerle) anayasadır.

#15

Darbeler Arası Kronoloji

Türkiye'de yaşanan üç önemli askeri müdahale kronolojik olarak 27 Mayıs 1960 (doğrudan darbe, DP hükümeti devrildi), 12 Mart 1971 (muhtıra, hükümet istifa etti) ve 12 Eylül 1980 (doğrudan darbe, tüm partiler kapatıldı) şeklinde sıralanır.

#16

1983 Sonrası Sivil Siyasete Dönüş

12 Eylül darbesi sonrası 1983'te yapılan seçimlerle Turgut Özal liderliğindeki Anavatan Partisi iktidara gelmiş, Türkiye sivil siyasete dönüş sürecine girmiştir.

#17

Erken Dönem Çok Partili Denemeler

Cumhuriyetin ilk yıllarında kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) kısa sürede kapatılmış; kalıcı çok partili hayata ancak 1945-1946'da geçilebilmiştir.

#18

28 Şubat Süreci (1997)

28 Şubat 1997 Milli Güvenlik Kurulu kararları, hükümet üzerinde kurulan askeri baskı nedeniyle 'postmodern darbe' olarak adlandırılmış; dönemin koalisyon hükümeti Haziran 1997'de istifa etmiştir.

Örnek Soru

Soru: Aşağıdakilerden hangisi 27 Mayıs 1960 darbesi ile 12 Mart 1971 muhtırası arasındaki farkı doğru biçimde ifade eder?

A) 27 Mayıs'ta meclis feshedilmemiş, 12 Mart'ta feshedilmiştir
B) 27 Mayıs'ta ordu doğrudan yönetime el koymuş, 12 Mart'ta hükümetin istifasını istemekle yetinmiştir
C) 27 Mayıs'ta yeni anayasa yapılmamış, 12 Mart'ta yapılmıştır
D) 12 Mart'ta idam cezaları uygulanmış, 27 Mayıs'ta uygulanmamıştır
E) 27 Mayıs'ta tüm partiler kapatılmış, 12 Mart'ta hiçbir parti kapatılmamıştır

Doğru Cevap: B) 27 Mayıs 1960'ta ordu doğrudan yönetime el koyarak Demokrat Parti hükümetini devirmiş ve yeni bir anayasa (1961) hazırlatmıştır. 12 Mart 1971 Muhtırası ise doğrudan bir darbe değil, ordunun hükümete verdiği bir uyarı niteliğindedir ve sonucunda Süleyman Demirel hükümeti istifa etmiştir; meclis feshedilmemiş, tüm partiler kapatılmamıştır. İdam cezaları ise 27 Mayıs sonrası Yassıada yargılamalarında uygulanmıştır.

İlgili Konular

Sıkça Sorulan Sorular

Demokrat Parti (DP), 7 Ocak 1946'da Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü tarafından kurulmuştur. Bu dört kurucu, önceden CHP içinde muhalefet eden ve 'Dörtlü Takrir' adlı önergeyi veren isimlerdir. DP, 1950 seçimlerinde büyük bir çoğunlukla iktidara gelerek Türkiye'nin çok partili dönemdeki ilk barışçıl iktidar değişimini sağlamıştır.

27 Mayıs 1960 darbesi sonrasında Yassıada'da kurulan özel mahkemede yargılanan Demokrat Parti yöneticilerinden Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edilmiştir. Bu, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde bir başbakanın idam edildiği tek olaydır ve KPSS'de sıkça sorulan bir detaydır.

1961 Anayasası, 27 Mayıs darbesi sonrası hazırlanmış ve daha özgürlükçü, çoğulcu bir yapı getirerek Anayasa Mahkemesi'ni ve iki meclisli sistemi kurmuştur. 1982 Anayasası ise 12 Eylül darbesi sonrasında hazırlanmış olup devlet otoritesini güçlendiren, daha merkeziyetçi bir yaklaşım benimsemiştir. 1982 Anayasası, çeşitli değişikliklerle günümüzde de yürürlüktedir.

12 Mart 1971 bir muhtıra niteliğindedir; ordu doğrudan yönetime el koymamış, hükümetin (Süleyman Demirel) istifasını istemekle yetinmiştir. 12 Eylül 1980 ise doğrudan bir darbedir; Kenan Evren liderliğindeki Milli Güvenlik Konseyi meclisi feshetmiş, tüm siyasi partileri kapatmış ve yeni bir anayasa (1982) hazırlatmıştır. Bu ayrım KPSS'de sıkça çeldirici olarak kullanılır.